Sự thay đổi triết lý quản lý nhà nước với hoạt động đầu tư xây dựng
Điều đáng giá nhất không phải là giảm một vài loại hồ sơ hay rút ngắn thêm vài ngày xử lý, mà là sự thay đổi về triết lý quản lý nhà nước đối với hoạt động đầu tư xây dựng.
Nếu như giai đoạn trước, cơ quan quản lý có xu hướng kiểm soát bằng thủ tục, bằng hồ sơ và bằng nhiều tầng nấc thẩm định, thì hệ thống pháp luật mới đang từng bước chuyển sang mô hình quản lý dựa trên trách nhiệm, năng lực và khả năng kiểm soát rủi ro của các chủ thể tham gia dự án. Đây là xu hướng mà nhiều quốc gia đã áp dụng từ nhiều năm trước, và Việt Nam đang từng bước tiếp cận theo hướng đó.
Thực tế nhiều năm qua cho thấy phần lớn những dự án chậm tiến độ không phải vì nhà thầu thi công yếu, cũng không phải vì thiếu công nghệ hay thiếu máy móc. Nguyên nhân chủ yếu lại nằm ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Một khu đô thị có thể mất nhiều năm chỉ để hoàn tất giải phóng mặt bằng. Một dự án điện có thể phải điều chỉnh tiến độ vì chưa thống nhất được phương án đấu nối. Một dự án hạ tầng giao thông có thể phải dừng thi công chỉ vì chưa hoàn thành chuyển mục đích sử dụng đất hoặc phát sinh thủ tục liên quan đến môi trường.
Theo nhiều báo cáo của các bộ, ngành trong giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ dự án đầu tư công và đầu tư ngoài ngân sách phải điều chỉnh tiến độ vẫn ở mức cao. Nhiều dự án phải gia hạn thời gian thực hiện không phải do yếu tố kỹ thuật mà do vướng mắc pháp lý giữa các lĩnh vực như đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường và quy hoạch. Điều đó cho thấy vấn đề của ngành xây dựng chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của riêng Luật Xây dựng.
.png)
Đổi mới trong cách tiếp cận của hệ thống pháp luật
Luật Xây dựng hiện nay không còn đứng độc lập như trước mà được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Điện lực, Luật Bảo vệ môi trường và pháp luật về đấu thầu. Điều này phản ánh một tư duy rất hiện đại: dự án đầu tư xây dựng là một hệ sinh thái pháp lý thống nhất, chứ không phải tập hợp của nhiều thủ tục rời rạc.
Từ góc nhìn của doanh nghiệp, đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Cơ hội đến từ việc nhiều thủ tục được phân cấp mạnh hơn cho địa phương, quy trình xử lý hồ sơ theo hướng điện tử được mở rộng và trách nhiệm của từng cơ quan được xác định rõ hơn. Nhưng đi cùng với đó là yêu cầu rất cao về năng lực của chủ đầu tư và đơn vị tư vấn. Khi Nhà nước giảm bớt tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm thì trách nhiệm pháp lý của người ký hồ sơ, của đơn vị khảo sát, thiết kế, thẩm tra, giám sát và quản lý dự án sẽ trở nên nặng nề hơn rất nhiều.
Trong nhiều năm, không ít doanh nghiệp vẫn quản lý theo mô hình “chia phòng ban”. Phòng pháp chế lo hồ sơ pháp lý. Phòng kỹ thuật lo thiết kế. Phòng đầu tư lo thủ tục. Ban điều hành lo thi công. Mỗi đơn vị hoàn thành phần việc của mình nhưng thiếu một cơ chế điều phối tổng thể. Hệ quả là các rủi ro chỉ được phát hiện khi dự án đã bước sang giai đoạn tiếp theo, kéo theo hàng loạt điều chỉnh về thiết kế, tổng mức đầu tư và tiến độ.
Xu hướng quản trị hiện đại của pháp luật mới: ‘Quản lý theo vòng đời dự án- Project Life Cycle Management’
Mỗi giai đoạn đều có một “điểm dừng kiểm soát” (Stage Gate), chỉ khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về pháp lý, kỹ thuật, tài chính và môi trường thì dự án mới được chuyển sang bước tiếp theo. Đây là phương pháp đã được áp dụng phổ biến trong các tập đoàn năng lượng, hạ tầng và xây dựng quốc tế vì giúp hạn chế đáng kể chi phí phát sinh và rủi ro pháp lý.
Một điểm rất đáng chú ý khác là vai trò ngày càng lớn của chuyển đổi số. Trong bối cảnh khối lượng dữ liệu của một dự án ngày càng lớn, việc tiếp tục quản lý bằng hồ sơ giấy sẽ không còn phù hợp. Hồ sơ khảo sát, thiết kế, nhật ký thi công, nghiệm thu, thanh toán và vận hành cần được kết nối trên nền tảng số để bảo đảm khả năng truy xuất, kiểm soát và chia sẻ thông tin. Khi dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý có thể tăng cường hậu kiểm mà không nhất thiết phải duy trì quá nhiều tầng nấc tiền kiểm. Đây chính là nền tảng để xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch hơn.
Trước đây, nhiều chủ đầu tư vẫn có tâm lý “vừa làm vừa điều chỉnh”. Thiếu một hồ sơ thì bổ sung sau. Chưa hoàn thiện thiết kế thì xin điều chỉnh. Chưa thống nhất quy hoạch thì điều chỉnh quy hoạch. Cách làm này có thể giúp dự án khởi động nhanh hơn nhưng lại làm tăng rất nhiều chi phí trong giai đoạn triển khai. Một quyết định thay đổi cao độ san nền, dịch chuyển tuyến hạ tầng kỹ thuật hoặc điều chỉnh vị trí công trình khi đã thi công thường kéo theo chi phí gấp nhiều lần so với việc đầu tư kỹ cho công tác khảo sát và thiết kế ban đầu.
Một báo cáo khảo sát địa chất không đầy đủ có thể dẫn đến thiết kế móng sai. Một khảo sát thủy văn thiếu dữ liệu có thể khiến hệ thống thoát nước không đáp ứng được tần suất mưa thực tế. Một đánh giá chưa đầy đủ về hiện trạng sử dụng đất có thể khiến cả dự án phải điều chỉnh quy mô hoặc thay đổi phương án bồi thường. Những bài học này đã xuất hiện ở không ít dự án trên cả nước và đều cho thấy một điểm chung: chi phí sửa sai luôn lớn hơn rất nhiều so với chi phí phòng ngừa.
Một điểm tích cực nữa là pháp luật ngày càng đề cao yếu tố phát triển bền vững. Công trình xây dựng trong giai đoạn tới sẽ không chỉ được đánh giá bằng tốc độ thi công hay giá thành đầu tư mà còn bằng hiệu quả sử dụng năng lượng, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, mức phát thải carbon, tuổi thọ công trình và chi phí vận hành trong suốt vòng đời khai thác. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ “xây dựng để hoàn thành” sang “xây dựng để vận hành hiệu quả trong nhiều thập kỷ”.
Ba tư duy mới của người làm đầu tư- xây dựng dự án cần
Cải cách pháp luật chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ vẫn là năng lực của con người. Một hệ thống pháp luật dù tiến bộ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu mỗi địa phương hiểu và áp dụng theo một cách khác nhau, nếu cán bộ thực thi còn e ngại trách nhiệm hoặc nếu doanh nghiệp vẫn giữ tư duy xử lý hồ sơ theo từng sự vụ. Thành công của cuộc cải cách lần này sẽ phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của đội ngũ quản lý nhà nước, tư vấn và chủ đầu tư.
Người làm đầu tư- xây dựng dự án trong giai đoạn mới cần thay đổi từ ba tư duy cũ sang ba tư duy mới.
Thứ nhất, từ tư duy “làm đúng thủ tục” sang tư duy “kiểm soát toàn bộ vòng đời dự án”. Một dự án chỉ thực sự thành công khi các quyết định ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư đã tính đến chi phí vận hành, bảo trì và khai thác sau này.
Thứ hai, từ tư duy “phân chia công việc theo phòng ban” sang tư duy “quản trị liên ngành”. Không còn ranh giới rõ rệt giữa đầu tư, đất đai, môi trường, xây dựng, tài chính và đấu thầu. Mỗi quyết định đều có tác động dây chuyền đến toàn bộ dự án.
Thứ ba, từ tư duy “xử lý phát sinh” sang tư duy “quản trị rủi ro”. Một dự án tốt không phải là dự án không có vấn đề, mà là dự án nhận diện được rủi ro từ rất sớm và có phương án kiểm soát trước khi rủi ro trở thành chi phí.
Nhìn tổng thể, Luật Xây dựng và hệ thống văn bản hướng dẫn có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 không đơn thuần mở ra một giai đoạn mới của hoạt động quản lý xây dựng. Quan trọng hơn, chúng đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách nghĩ của toàn ngành. Trong tương lai, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn thuộc về doanh nghiệp có nhiều thiết bị hay vốn lớn nhất, mà thuộc về doanh nghiệp biết quản trị dự án tốt nhất, kiểm soát rủi ro hiệu quả nhất và tạo ra giá trị bền vững trong suốt vòng đời công trình.
Nguồn: https://senvangdata.com.vn